KIẾN NGHỊ THÀNH LẬP VIỆN CAO CẤP
VỀ VẬT LÝ LÝ THUYẾT VÀ VẬT LÝ TÍNH TOÁN
TRONG CHIẾN LƯỢC PHÁT TRIỂN VẬT LÝ VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2011-2020
Dự thảo - 12-3-2013 - Gs Vs Nguyễn Văn Hiệu, Chủ tịch Danh dự Hội Vật lý Việt Nam...
Những nguyên tắc cơ bản về tổ chức và hoạt động của Viện cao cấp về Vật lý Lý thuyết và Vật lý Tính toán IASTCP
1. Chức năng
IASTCP là một viện nghiên cứu cơ bản về vật lý lý thuyết và vật lý tính toán có cơ cấu tổ chức, cơ chế hoạt động và thành tích khoa học đạt được các tiêu chuẩn của một Trung tâm xuất sắc tầm quốc tế về khoa học tự nhiên, có quyền tự chủ cao và tự chịu trách nhiệm trước nhà nước và các nhà tài trợ (nếu có) về chất lượng và hiệu quả hoạt động của mình...
2. Nhiệm vụ
IASTCP có nhiệm vụ tổ chức sự hợp tác mật thiết giữa những nhà vật lý lý thuyết và vật lý tính toán tài năng ở trong nước, thu hút sự tham gia của những nhà vật lý lý thuyết và vật lý tính toán có uy tín lớn là người Việt Nam định cư ở nước ngoài và tăng cường sự hợp tác quốc tế để xây dựng một số tập thể khoa học nghiên cứu theo một số hướng hiện đại rất có triển vọng của vật lý lý thuyết và vật lý tính toán thành các tập thể khoa học có uy tín quốc tế, đạt được các thành tựu khoa học được đánh giá cao trên thế giới, trong đó một số tập thể trực tiếp tham gia các hoạt động nghiên cứu thực nghiệm hoặc phát triển công nghệ cao còn có đóng góp quan trọng vào việc thực hiện các đề tài nghiên cứu thực nghiệm đạt trình độ quốc tế hoặc việc thiết kế các chất đặc dụng, các vật liệu và linh kiện điện tử, quang điện tử và quang tử, các chíp điện tử, chíp sinh học..., tiến tới xây dựng thành công một trường phái vật lý lý thuyết và vật lý tính toán Việt Nam có danh tiếng trên thế giới và có đóng góp đáng ghi nhận vào sự phát triển kinh tế tri thức ở nước ta.
3. Tổ chức và nhân sự
Cơ cấu tổ chức của IASTCP bao gồm Hội đồng Quản trị, Ban Giám đốc, Hội đồng Khoa học, các nhóm khoa học và một bộ phận quản lí gọn nhẹ.
Hội đồng Quản trị do cơ quan nhà nước có thẩm quyền bổ nhiệm, bao gồm đại diện cơ quan quản lí, đại diện các nhà tài trợ (nếu có) và một số nhà vật lý lý thuyết và vật lý tính toán có uy tín người Việt Nam và người nước ngoài, trong đó số thành viên Hội đồng trực tiếp tham gia nghiên cứu trong IASTCP chiếm tỉ lệ không quá 1/3. Hội đồng Quản trị có quyền tự chủ cao trong việc lãnh đạo IASTCP và có trách nhiệm tổ chức việc đánh giá khách quan hiệu quả hoạt động của IASTCP.
Ban Giám đốc gồm Giám đốc Khoa học, các Phó Giám đốc Khoa học (nếu cần thiết) và Giám đốc Điều hành. Giám đốc Khoa học là người đứng đầu IASTCP, lãnh đạo về khoa học mọi hoạt động của IASTCP, do Hội đồng Quản trị bầu và được cơ quan nhà nước có thẩm quyền bổ nhiệm, có nhiệm kì 3 năm, khi hết hạn có thể được bầu tiếp một nhiệm kì thứ hai nhưng không quá hai nhiệm kì liên tiếp. Mỗi Phó Giám đốc Khoa học được Giám đốc Khoa học phân công lãnh đạo về khoa học một-hai hướng nghiên cứu của IASTCP. Giám đốc Điều hành chịu trách nhiệm trước nhà nước về việc quản lí và tổ chức các hoạt động hành chính, quản trị, tài vụ kế toán, nhân sự, thông tin khoa học, đối ngoại, xây dựng cơ sở vật chất kĩ thuật... của IASTCP. Các Phó Giám đốc Khoa học và Giám đốc Điều hành do Giám đốc Khoa học giới thiệu, Hội đồng Quản trị bầu và được cơ quan nhà nước có thẩm quyền bổ nhiệm. Nhiệm kì của các Phó Giám đốc Khoa học và Giám đốc điều hành trùng với nhiệm kì của Giám đốc Khoa học. Giám đốc Điều hành là công chức của nhà nước. Giám đốc Khoa học và các Phó Giám đốc Khoa học không nhất thiết là công chức nhà nước và có thể là nhà khoa học nước ngoài.
Bộ phận nghiên cứu khoa học của IASTCP gồm 09 Nhóm khoa học xuất sắc (Scientific Group of Excellence, GoE) nghiên cứu theo các hướng khoa học hiện đại và rất có triển vọng sau đây:
- Lý thuyết Trường lượng tử và Lý thuyết Hạt
- Lý thuyết Hạt nhân
- Vật lý Thống kê lượng tử và Lý thuyết Lượng tử hệ nhiều hạt
- Thông tin Lượng tử
- Vật lý Toán và các Phương pháp tính của vật lý tính toán
- Vật lý Chất rắn lý thuyết và tính toán
- Vật lý Chất mềm lý thuyết và tính toán
- Khoa học Nanô lý thuyết và tính toán
- Quang học Lượng tử và Quang tử học lý thuyết và tính toán
Mỗi GoE là một tập thể các nhà khoa học xuất sắc tập trung nghiên cứu theo một trong số 09 hướng nói trên. Thời hạn làm việc trong IASTCP của thành viên các GoE tối đa là 3 năm. Nếu làm việc đạt kết quả xuất sắc, sau khi hết hạn 3 năm thành viên có thể được mời làm việc tiếp tục một thời hạn 3 năm lần thứ hai nhưng không quá hai lần liên tiếp. Các thành viên là công chức trong một cơ quan nhà nước cần phải được cơ quan cử biệt phái đến làm việc có thời hạn trong IASTCP sau khi được mời và nhận lương của IASTCP trong thời gian làm việc tại IASTCP. Các thành viên IASTCP được Giám đốc Khoa học tuyển chọn theo một qui trình do Giám đốc Khoa học qui định.
Ngoài các thành viên chính thức, hàng năm IASTCP mời các nhà khoa học trong và ngoài nước đến làm việc ngắn hạn trong các GoE theo đề nghị của nhà khoa học lãnh đạo GoE. Các thành viên của IASTCP sau khi hết hạn làm việc trong IASTCP và trở về cơ quan cũ sẽ có đóng góp quan trọng vào việc nâng cao chất lượng nghiên cứu của cơ quan cũ. IASTCP trở thành hạt nhân của toàn bộ mạng lưới các đơn vị nghiên cứu và dào tạo về vật lý lý thuyết và vật lý tính toán nước ta.
IASTCP có Quĩ đào tạo để cấp học bổng cho các nghiên cứu sinh và các thực tập sinh hậu tiến sĩ. Đào tạo các nghiên cứu viên trẻ tuổi về vật lý lý thuyết và vật lý tính toán trình độ tiến sĩ và hậu tiến sĩ đạt chất lượng quốc tế là một nhiệm vụ quan trọng của IASTCP.
Hội đồng Khoa học của IASTCP do Giám đốc Khoa học thành lập, gồm một số nhà khoa học trong và ngoài IASTCP, có nhiệm vụ tư vấn cho Giám đốc Khoa học về các hoạt động khoa học của IASTCP.
4. Cơ chế hoạt động
Cơ chế hoạt động của IASTCP, đặc biệt là cơ chế tài chính, có điểm khác biệt rất nhiều so với cơ chế hoạt động hiện hành của các đơn vị khoa học công lập được qui định trong các Thông tư liên Bộ đã công bố, cụ thể là trong thời hạn làm việc tại IASTCP mọi nhà khoa học được nhận một khoản tiền lương bảo đảm đủ sống và đủ nuôi con đi học, đủ trả tiền thuê nhà (hoặc được bố trí nhà công vụ) để có chỗ ở ổn định (đối với những người trẻ tuổi chưa thể có nhà riêng) và đáp ứng các nhu cầu khiêm tốn khác về đời sống và điều kiện hoạt động. Với mức đãi ngộ như vậy, các thành viên của IASTCP không được nhận các khoản thù lao khác từ dự toán các đề tài, dự án nghiên cứu khoa học công nghệ. Nội dung chi cho các đề tài, dự án chỉ gồm các khoản khác mà tuyệt đối không có khoản chi thuê khoán chuyên môn cho các thành viên tham gia đề tài, một khoản chi đã làm sói mòn đáng kể phẩm chất cao quí cần phải có của nhà khoa học là trung thực và đam mê khoa học, và đã dẫn đến hậu quả tai hại là làm giảm đáng kể hiệu quả của các chương trình, dự án, đề tài khoa học trong hàng chục năm qua. Những nhà khoa học có thành tích xuất sắc được hưởng mức lương cao. Các thành viên của IASTCP được khuyến khích tham gia giảng dậy đại học và cao học với mức độ hợp lí, đào tạo nghiên cứu sinh và được hưởng thù lao từ các hoạt động đào tạo đó. Ngoài việc tham gia đào tạo, các nhà khoa học của IASTCP phải giành toàn bộ thời gian và tâm trí cho việc hoàn thành nhiệm vụ nghiên cứu triển khai khoa học công nghệ do IASTCP giao cho.
Ngoài các nhiệm vụ khoa học công nghệ do nhà nước trực tiếp giao cho IASTCP, các nhà khoa học và các nhóm khoa học của IASTCP vẫn có nhiệm vụ thực hiện các đề tài, dự án khoa học công nghệ được tuyển chọn theo cơ chế hiện hành, nhưng trong dự toán các đề tài, dự án cần loại bỏ các khoản thu nhập thêm của những người tham gia. Nhờ việc loại bỏ các khoản thu nhập cá nhân của người tham gia thực hiện, các bản dự toán chi tiết kinh phí cho các nội dung hoạt động thực hiện các đề tài, dự án trở nên đơn giản hơn, các Chủ nhiệm đề tài, dự án không phải lo bịa ra những nội dung khoa học không cần thiết nhưng vẫn đưa vào dự toán để có thêm nguồn thu nhập cá nhân cho những người tham gia và cho chính Chủ nhiệm đề tài, dự án, làm cho việc sử dụng kinh phí đạt hiệu quả cao hơn vì không còn phải sử dụng vào những việc không cần thiết. Việc thẩm định và nghiệm thu, thanh quyết toán cũng được đơn giản hóa đáng kể, không quá nặng nề, rườm rà như đang diễn ra. Đó sẽ là một bước đột phá trong việc đổi mới cơ chế tài chính đối với hoạt động của các đơn vị khoa học công nghệ công lập.
So với các đơn vị khoa học công nghệ công lập đang hoạt động, cơ chế hoạt động của IASTCP đòi hỏi khoản kinh phí thường xuyên tăng lên nhiều lần nhằm đảm bảo quĩ lương và kinh phí các hoạt động quốc tế. Còn các hoạt động đào tạo thì có thể được bảo đảm tài chính dưới dạng Dự án đào tạo nhân lực.
Những nguyên tắc cơ bản về tổ chức và hoạt động của Viện cao cấp về Vật lý Lý thuyết và Vật lý Tính toán IASTCP
1. Chức năng
IASTCP là một viện nghiên cứu cơ bản về vật lý lý thuyết và vật lý tính toán có cơ cấu tổ chức, cơ chế hoạt động và thành tích khoa học đạt được các tiêu chuẩn của một Trung tâm xuất sắc tầm quốc tế về khoa học tự nhiên, có quyền tự chủ cao và tự chịu trách nhiệm trước nhà nước và các nhà tài trợ (nếu có) về chất lượng và hiệu quả hoạt động của mình...
2. Nhiệm vụ
IASTCP có nhiệm vụ tổ chức sự hợp tác mật thiết giữa những nhà vật lý lý thuyết và vật lý tính toán tài năng ở trong nước, thu hút sự tham gia của những nhà vật lý lý thuyết và vật lý tính toán có uy tín lớn là người Việt Nam định cư ở nước ngoài và tăng cường sự hợp tác quốc tế để xây dựng một số tập thể khoa học nghiên cứu theo một số hướng hiện đại rất có triển vọng của vật lý lý thuyết và vật lý tính toán thành các tập thể khoa học có uy tín quốc tế, đạt được các thành tựu khoa học được đánh giá cao trên thế giới, trong đó một số tập thể trực tiếp tham gia các hoạt động nghiên cứu thực nghiệm hoặc phát triển công nghệ cao còn có đóng góp quan trọng vào việc thực hiện các đề tài nghiên cứu thực nghiệm đạt trình độ quốc tế hoặc việc thiết kế các chất đặc dụng, các vật liệu và linh kiện điện tử, quang điện tử và quang tử, các chíp điện tử, chíp sinh học..., tiến tới xây dựng thành công một trường phái vật lý lý thuyết và vật lý tính toán Việt Nam có danh tiếng trên thế giới và có đóng góp đáng ghi nhận vào sự phát triển kinh tế tri thức ở nước ta.
3. Tổ chức và nhân sự
Cơ cấu tổ chức của IASTCP bao gồm Hội đồng Quản trị, Ban Giám đốc, Hội đồng Khoa học, các nhóm khoa học và một bộ phận quản lí gọn nhẹ.
Hội đồng Quản trị do cơ quan nhà nước có thẩm quyền bổ nhiệm, bao gồm đại diện cơ quan quản lí, đại diện các nhà tài trợ (nếu có) và một số nhà vật lý lý thuyết và vật lý tính toán có uy tín người Việt Nam và người nước ngoài, trong đó số thành viên Hội đồng trực tiếp tham gia nghiên cứu trong IASTCP chiếm tỉ lệ không quá 1/3. Hội đồng Quản trị có quyền tự chủ cao trong việc lãnh đạo IASTCP và có trách nhiệm tổ chức việc đánh giá khách quan hiệu quả hoạt động của IASTCP.
Ban Giám đốc gồm Giám đốc Khoa học, các Phó Giám đốc Khoa học (nếu cần thiết) và Giám đốc Điều hành. Giám đốc Khoa học là người đứng đầu IASTCP, lãnh đạo về khoa học mọi hoạt động của IASTCP, do Hội đồng Quản trị bầu và được cơ quan nhà nước có thẩm quyền bổ nhiệm, có nhiệm kì 3 năm, khi hết hạn có thể được bầu tiếp một nhiệm kì thứ hai nhưng không quá hai nhiệm kì liên tiếp. Mỗi Phó Giám đốc Khoa học được Giám đốc Khoa học phân công lãnh đạo về khoa học một-hai hướng nghiên cứu của IASTCP. Giám đốc Điều hành chịu trách nhiệm trước nhà nước về việc quản lí và tổ chức các hoạt động hành chính, quản trị, tài vụ kế toán, nhân sự, thông tin khoa học, đối ngoại, xây dựng cơ sở vật chất kĩ thuật... của IASTCP. Các Phó Giám đốc Khoa học và Giám đốc Điều hành do Giám đốc Khoa học giới thiệu, Hội đồng Quản trị bầu và được cơ quan nhà nước có thẩm quyền bổ nhiệm. Nhiệm kì của các Phó Giám đốc Khoa học và Giám đốc điều hành trùng với nhiệm kì của Giám đốc Khoa học. Giám đốc Điều hành là công chức của nhà nước. Giám đốc Khoa học và các Phó Giám đốc Khoa học không nhất thiết là công chức nhà nước và có thể là nhà khoa học nước ngoài.
Bộ phận nghiên cứu khoa học của IASTCP gồm 09 Nhóm khoa học xuất sắc (Scientific Group of Excellence, GoE) nghiên cứu theo các hướng khoa học hiện đại và rất có triển vọng sau đây:
- Lý thuyết Trường lượng tử và Lý thuyết Hạt
- Lý thuyết Hạt nhân
- Vật lý Thống kê lượng tử và Lý thuyết Lượng tử hệ nhiều hạt
- Thông tin Lượng tử
- Vật lý Toán và các Phương pháp tính của vật lý tính toán
- Vật lý Chất rắn lý thuyết và tính toán
- Vật lý Chất mềm lý thuyết và tính toán
- Khoa học Nanô lý thuyết và tính toán
- Quang học Lượng tử và Quang tử học lý thuyết và tính toán
Mỗi GoE là một tập thể các nhà khoa học xuất sắc tập trung nghiên cứu theo một trong số 09 hướng nói trên. Thời hạn làm việc trong IASTCP của thành viên các GoE tối đa là 3 năm. Nếu làm việc đạt kết quả xuất sắc, sau khi hết hạn 3 năm thành viên có thể được mời làm việc tiếp tục một thời hạn 3 năm lần thứ hai nhưng không quá hai lần liên tiếp. Các thành viên là công chức trong một cơ quan nhà nước cần phải được cơ quan cử biệt phái đến làm việc có thời hạn trong IASTCP sau khi được mời và nhận lương của IASTCP trong thời gian làm việc tại IASTCP. Các thành viên IASTCP được Giám đốc Khoa học tuyển chọn theo một qui trình do Giám đốc Khoa học qui định.
Ngoài các thành viên chính thức, hàng năm IASTCP mời các nhà khoa học trong và ngoài nước đến làm việc ngắn hạn trong các GoE theo đề nghị của nhà khoa học lãnh đạo GoE. Các thành viên của IASTCP sau khi hết hạn làm việc trong IASTCP và trở về cơ quan cũ sẽ có đóng góp quan trọng vào việc nâng cao chất lượng nghiên cứu của cơ quan cũ. IASTCP trở thành hạt nhân của toàn bộ mạng lưới các đơn vị nghiên cứu và dào tạo về vật lý lý thuyết và vật lý tính toán nước ta.
IASTCP có Quĩ đào tạo để cấp học bổng cho các nghiên cứu sinh và các thực tập sinh hậu tiến sĩ. Đào tạo các nghiên cứu viên trẻ tuổi về vật lý lý thuyết và vật lý tính toán trình độ tiến sĩ và hậu tiến sĩ đạt chất lượng quốc tế là một nhiệm vụ quan trọng của IASTCP.
Hội đồng Khoa học của IASTCP do Giám đốc Khoa học thành lập, gồm một số nhà khoa học trong và ngoài IASTCP, có nhiệm vụ tư vấn cho Giám đốc Khoa học về các hoạt động khoa học của IASTCP.
4. Cơ chế hoạt động
Cơ chế hoạt động của IASTCP, đặc biệt là cơ chế tài chính, có điểm khác biệt rất nhiều so với cơ chế hoạt động hiện hành của các đơn vị khoa học công lập được qui định trong các Thông tư liên Bộ đã công bố, cụ thể là trong thời hạn làm việc tại IASTCP mọi nhà khoa học được nhận một khoản tiền lương bảo đảm đủ sống và đủ nuôi con đi học, đủ trả tiền thuê nhà (hoặc được bố trí nhà công vụ) để có chỗ ở ổn định (đối với những người trẻ tuổi chưa thể có nhà riêng) và đáp ứng các nhu cầu khiêm tốn khác về đời sống và điều kiện hoạt động. Với mức đãi ngộ như vậy, các thành viên của IASTCP không được nhận các khoản thù lao khác từ dự toán các đề tài, dự án nghiên cứu khoa học công nghệ. Nội dung chi cho các đề tài, dự án chỉ gồm các khoản khác mà tuyệt đối không có khoản chi thuê khoán chuyên môn cho các thành viên tham gia đề tài, một khoản chi đã làm sói mòn đáng kể phẩm chất cao quí cần phải có của nhà khoa học là trung thực và đam mê khoa học, và đã dẫn đến hậu quả tai hại là làm giảm đáng kể hiệu quả của các chương trình, dự án, đề tài khoa học trong hàng chục năm qua. Những nhà khoa học có thành tích xuất sắc được hưởng mức lương cao. Các thành viên của IASTCP được khuyến khích tham gia giảng dậy đại học và cao học với mức độ hợp lí, đào tạo nghiên cứu sinh và được hưởng thù lao từ các hoạt động đào tạo đó. Ngoài việc tham gia đào tạo, các nhà khoa học của IASTCP phải giành toàn bộ thời gian và tâm trí cho việc hoàn thành nhiệm vụ nghiên cứu triển khai khoa học công nghệ do IASTCP giao cho.
Ngoài các nhiệm vụ khoa học công nghệ do nhà nước trực tiếp giao cho IASTCP, các nhà khoa học và các nhóm khoa học của IASTCP vẫn có nhiệm vụ thực hiện các đề tài, dự án khoa học công nghệ được tuyển chọn theo cơ chế hiện hành, nhưng trong dự toán các đề tài, dự án cần loại bỏ các khoản thu nhập thêm của những người tham gia. Nhờ việc loại bỏ các khoản thu nhập cá nhân của người tham gia thực hiện, các bản dự toán chi tiết kinh phí cho các nội dung hoạt động thực hiện các đề tài, dự án trở nên đơn giản hơn, các Chủ nhiệm đề tài, dự án không phải lo bịa ra những nội dung khoa học không cần thiết nhưng vẫn đưa vào dự toán để có thêm nguồn thu nhập cá nhân cho những người tham gia và cho chính Chủ nhiệm đề tài, dự án, làm cho việc sử dụng kinh phí đạt hiệu quả cao hơn vì không còn phải sử dụng vào những việc không cần thiết. Việc thẩm định và nghiệm thu, thanh quyết toán cũng được đơn giản hóa đáng kể, không quá nặng nề, rườm rà như đang diễn ra. Đó sẽ là một bước đột phá trong việc đổi mới cơ chế tài chính đối với hoạt động của các đơn vị khoa học công nghệ công lập.
So với các đơn vị khoa học công nghệ công lập đang hoạt động, cơ chế hoạt động của IASTCP đòi hỏi khoản kinh phí thường xuyên tăng lên nhiều lần nhằm đảm bảo quĩ lương và kinh phí các hoạt động quốc tế. Còn các hoạt động đào tạo thì có thể được bảo đảm tài chính dưới dạng Dự án đào tạo nhân lực.
